« به «ف. م. سخن» در رابطه با «فارسی‌تر بنویسیم» | Main | سرنوشت من »

درباره‌ی رمان «ترس و لرز» نوشته‌ی «آملی نوتومب»

«آقای هاندا، مافوق آقای اموشی بود که خودش مافوق آقای سایتو بود؛ آقای سایتو هم مافوق دوشیزه موری یعنی مافوق من بود، و من مافوق هیچ‌کس نبودم…»

داستان بلندِ «ترس و لرز» با این جملات آغاز می‌شود. آملی، زن جوانِ تحصیل‌کرده‌یِ بلژیکی، در شرکت ژاپنی یومیموتو استخدام می‌شود و در همان بدو ورود به شرکت درمی‌یابد که پا به فضای خشن و ناآشنایی گذاشته است که در آن همه‌چیز از پشت عینک سلسله‌مراتب اداری و نظم و انضباط و مرتبه‌ی شغلی دیده می‌شود.

آملی با دنیای ژاپنی ناآشنا نیست؛ سال‌ها در این کشور زندگی کرده و حتا بیش از آن‌که بلژیکی باشد،
ژاپنی است، اما ذهنیت غربی اوست که او را با افراد و محیط در تضاد قرار می‌دهد.

برای آملی، باورناپذیر است که فوبوکی موری، مافوق مستقیمش که رابطه‌ی عاطفی با او برقرار کرده به سادگی او را لو بدهد و مانع ارتقای شغلیش شود؛ اما فوبوکی این‌کار را می‌کند و در توجیه می‌گوید: «من فقط مقررات را اجرا کردم… من بیست و نه سال دارم و شما بیست و دو سال. فقط یک‌سال است که به این مقام رسیده‌ام… حالا شما فکر می‌کنید که در عرض چند هفته به مقامی مشابه می‌رسید؟»…

آملی، گزارش کاملی راجع‌به کَره‌ی کم‌چرب برای آقای تنشی، مدیر بخش تولیدات لبنی شرکت یومیموتو تهیه کرده است، اما چون این‌کار از حیطه‌ی وظایف او خارج است، هرقدر هم‌که کار او بی‌نقص و کامل باشد، خراب‌کاری محسوب می‌شود و مستحق مجازات است.

به‌همین‌خاطر است که فوبوکی گزارش این اقدام او را که خارج از حیطه‌ی مسئولیت‌هایش بوده است، به معاون مدیرکل یعنی آقای اموشی می‌دهد و آملی و آقای تنشی، به‌خاطر این‌ اقدام خراب‌کارانه به‌شدت توبیخ می‌شوند.

این آغازی است برای این‌که آملی، هم‌چون نت فالشی در ریتم آرام یومیموتو به‌شمار آید و روز به روز تنزل شغلی پیدا کند.

آملی که به‌عنوان مترجم در یومیموتو استخدام شده، به‌ درجه‌ی حساب‌دار تنزل پیدا می‌کند، اما چون میانه‌ی خوبی با اعداد و ارقام ندارد، همیشه در محاسبات، دچار اشتباه می‌شود و هرچه سعی می‌کند، کم‌تر نتیجه می‌گیرد. فوبوکی این اقدام او را تعمدانه می‌داند و معتقد است که او برای انتقام‌گرفتن از او، از قصد خود را در انجام محاسبات ناتوان نشان می‌دهد و این باعث تقابل بیش‌تر فوبوکی و آملی می‌شود.

فوبوکی زنی بی‌نهایت زیباست. آن‌چنان که در نظر آملی، زیباتر از این زن در سرتاسر ژاپن وجود ندارد؛ به‌همین‌خاطر همیشه مورد احترام و تحسین آملی است اما این چیزی از بی‌توجهی فوبوکی نسبت به او نمی‌کاهد.
در واقع رابطه‌یِ میان فوبوکی و آملی است که رمان «ترس و لرز» را شکل می‌دهد.

فوبوکی به‌عنوان نماد دنیای ماشینی ژاپن و از آن وسیع‌تر تفکر شرقی، در تقابل با آملی، نماینده‌ی دنیای به‌ظاهر متجدد غرب و ذهن غربی قرار می‌گیرد تا «آملی نوتومب»، با زیبایی و دقتی موشکافانه، تضاد دنیای شرق و غرب را به تصویر بکشد.

از نظر ذهنیت ژاپنی، «اگر در بیست و پنج‌سالگی هنوز شوهر نکرده باشی، باید از خجالت آب شوی»، و دوشیزه موری بیست و نه ساله، هنوز باکره است.

آملی نمی‌تواند بپذیرد که زنی به این زیبایی معشوقه‌ای، هرچند موقتی، نداشته باشد. او دیده است که موری چه‌طور در حسرت مرد، می‌سوزد و در برخورد با جنس مذکر بی‌نهایت عشوه‌گر و دست‌‌پاچه می‌شود. به‌همین‌خاطر به دروغ به فوبوکی می‌گوید که پیت کرامر، کارمند هلندی یکی از شرکت‌های دوست یومیموتو که گاهی به یومیموتو می‌آید، عاشق او شده است! در حالی که پیت فقط یک‌بار نزد آملی از مهربانی فوبوکی تعریف کرده است.

فوبوکی نمی‌تواند خرسندی خود را از این واقعه پنهان کند، و دفعه‌ی بعد که پیت به شرکت می‌آید او حسابی دست و پای خود را گم می‌کند، اما چون بدن پیت بوی عرق می‌دهد، پس فوبوکی باید دور او را خط بکشد! ذهنیت ژاپنی نمی‌تواند بپذیرد که تن کسی بوی عرق می‌دهد و به همین دلیل ساده، پیت انسان متشخصی نیست.

تنش میان آملی و فوبوکی آن‌جا به اوج می‌رسد که آقای اموشی، بدون مقدمه وارد دفتر حسابداری می‌شود و جلوی چهل کارمند، فوبوکی را سنگ روی یخ می‌کند. فوبوکی به دستشویی پناه می‌برد تا اشک‌هایش را از بقیه پنهان کند، اما آملی به‌دنبال او می‌رود تا به خیال خود با او هم‌دردی کند. این عمل آملی باز هم موجب سوء تفاهم می‌شود.

فوبوکی گمان می‌کند که او برای دیدن استیصال او به دنبالش آمده و برای انتقام، از فردا آملی را به‌عنوان نظافت‌چی دست‌شویی‌ها می‌گمارد. کاری که او تا انتهای حضورش در یومیموتو، آن‌را حفظ می‌کند.

در قسمتی از رمان، به فیلمی از اوشیما به‌عنوان «کريسمس مبارک آقای لارنس» اشاره می‌شود که یکی از کلیدی‌ترین قسمت‌های داستان است. در آن فیلم، یک فرمانده‌ی زن ژاپنی با وجود رابطه‌ای که بین او و یک اسیر انگلیسی در زمان جنگ به وجود آمده، او را به فجیع‌ترین شکل ممکن می‌کشد.

ذهنیت ژاپنی فقط این‌را می‌پذیرد که شخص مسئولیتی را که به او محول شده به بهترین شکل ممکن انجام دهد و همه‌چیز در زندگی ژاپنی‌ها در راستای انجام این هدف است و هیچ‌چیز دیگر، نباید مانع تحقق این هدف شود.

رمان با ورود آملی به یومیموتو آغاز می‌شود و با خروج استعاری او از آن به اتمام می‌رسد.

ترس و لرز، جایزه ادبی فرهنگستان فرانسه را در سال 99 کسب کرده است و یکی از رمان‌های پرخواننده‌ی این سال‌ها بوده.
آملی نوتومب، غیر از این رمان، کتاب‌های دیگری از جمله «بیوگرافی گرسنگی» را هم نگاشته است.