« شاهکارهای ادبی ـ ۱ | Main | هفتان آمد... »

پاسخ شهرام رحیمیان به یادداشت اکبر سردوزامی

اکبر سردوزامی، نقدی نوشته است بر مجموعه‌داستان "مردی در حاشیه" نوشته‌ی "شهرام رحیمیان" نویسنده‌ی رمان "دکتر نون زنش را بیش‌تر از مصدق دوست دارد"؛ شهرام رحیمیان نیز در واکنش به نکات مطرح شده در یادداشت اکبر سردوزامی، مطلبی نگاشته است که بدون هیچ توضیح اضافی دعوتتان می‌کنم به خواندن آن. البته اگر هنوز یادداشت سردوزامی را نخوانده‌اید ابتدا بروید این‌جا و نقد سردوزامی را بخوانید و سپس یادداشت آقای رحیمیان را مطالعه کنید تا سردرگم نشوید.

یک منتقد بدون بینش و وجدان
شهرام رحيميان

روی اول سکه این‌که بارها گفته‌ام و باز هم می‌گویم که اگر در اواخر دهه‌ی هشتاد میلادی داستانی از اکبر سردوزامی و محمود مسعودی در فصل‌نامه‌ای به نام "زمان نو" نمی‌خواندم، هرگز نوشتن را جدی نمی‌گرفتم. پس انتقاد‌کردن از نویسنده‌ای که جدی‌نوشتن را از او آموخته‌ام و داستان‌نویسی را مدیون داستانی از او هستم، کار ساده‌ای نیست. روی دوم سکه این‌که چک و چانه‌زدن با نویسنده‌ای که عادت دارد لا‌به‌لای نوشته‌هایش آلت تناسلیش را وسیله کند برای حواله‌دادن به مقعد حریف و آثار رقیب را تشبیه کند به مدفوع رفیق، کاری‌ست بسیار مشکل که از چاروادران برمی‌آید، نه از من. با این حال خطر می‌کنم و وارد گودی می‌شوم که برنده‌ای از آن خارج نمی‌شود.
باری، آقای سردوزامی نقدی نوشته‌اند بر داستان مردی در حاشیه، که شده است امان از دوغ لیلی، ماستش کم بود، آبش خیلی. به‌رغم این‌که ایشان چهار‌صفحه در نقد این داستان سیاه کرده‌اند، معلوم نیست حرف حسابشان چی‌ست و به کدام هدف نشانه رفته‌اند. ایشان در نقدشان بر این کتاب مقدار معتنابه‌ای " آبکی" ،" بد"، "مزخرف"، "لوس"، "نچسب" و "سقوط" به خیک نثرشان بسته‌اند، به خیال این‌که هم تکلیف داستان و داستان‌نویسی مرا روشن کرده باشند، هم کفیل و وکیل همجنس‌گرایان شده باشند؛ شتر در خواب بیند پنبه‌دانه. هرچه با خودم کلنجار رفتم جوابی ـ هرچند مجمل ـ به او ندهم، نتوانستم. دیدم ایشان در این نقد چنان بد‌ذوقی از خود نشان داده که اگر خواننده با پیش‌داوری ایشان به سراغ داستان برود، لذتی را که باید از آن ببرد، نمی‌برد. این نوع نقدنویسی محصول اندیشه‌های خود مرکز‌بینی‌ست که چون متفرعنانه به داستان دیگران نگاه می‌کند، دچار سوءتفاهم می‌شود و هر دم منتظر بهانه‌ای‌ست برای بستن کتاب و "رها کردن داستان"؛ مصیبتی‌ست والله. مثلن یکی از سوءتفاهمات ایشان این‌که نوشته‌اند "در داستانی که مهم‌ترین مشکل شخصیت داستان مسئله جنسی است." این داستان کجا مدعی شده که معرف ماجرای پر طمطراق و همه‌جانبه‌ی زندگی جنسی یک همجنس‌گراست؟ کجا مدعی شده به مسائل جنسی همجنس‌گرایان پاسخ می‌دهد؟ من که هترو‌سکسوئل هستم، کجا مدعی شده‌ام که از مکنونات حسی و نیازهای جنسی هموسکسوئل‌ها با خبرم؟ چرا این دوست عزیز متوجه نیست که این داستان عصیانی‌ست علیه قراردادهای اجتماعی و طغیانی علیه تنگ‌نظری‌های فرهنگی، و نه صرفن طرح مسائل جنسی یک همجنس‌گرا. به قول شاملو ایشان به عبث در جستجوی نخود و لوبیا بوده‌اند در کاسه‌ی شله‌زرد. می‌نویسند "اشکال این است من اصلن هیچ‌چیزی که رنگ و بوی جنسی داشته باشد در این داستان نمی‌بینیم."مگر قرار بوده رنگ و بوی این‌قسم چیزها را در این داستان ببینند که ندیده‌اند؟ مردی در حاشیه داستان فرد‌ مظلومی‌ست که چون جامعه تحمل فردیت او را ندارد و برای نیازهای طبیعی او احترام و اهمیتی قائل نیست، به حاشیه رانده شده. این داستان می‌خواهد بگوید چنان ذهن‌هایمان در فضای تنگ سنت‌ها کپک‌ زده که تاب تحمل چهره‌های بی‌نقاب یک‌دیگر را نداریم. پرسش اصلی آن این است که چرا حقوق و شخصیت یک‌دیگر را محترم نمی‌شماریم؟ چرا این‌همه از سیر کمال روحی حرف می‌زنیم و رعایت حال یک‌دیگر را نمی‌کنیم؟ اگر آقای سردوزامی از درک این مطلب عاجزند، برای این است که با "به اعتبار این‌که حالا قرار است ماجرای زندگی یک همجنس‌گرا را بخوانم." به سراغ داستان رفته‌اند. در جایی دیگر ایشان نظر می‌دهند "چرا فکر کرده این داستان را باید با لحنی مسخره نوشت. البته نویسنده فکر کرده است این نوع نوشتن یک جور طنز است." نه، نویسنده تفاوت Humor ، Satire و Ironie را خوب می‌داند و فکر نمی‌کند شوخ‌طبعی توام با تلخ‌نگری آقای قریشی نوعی طنز است. لحن آغاز داستان هم گویای شخصیت عصبی و بذله‌گوی آقای قریشی‌ست و با تناقضات درونی و جمله‌هایی که پی‌در‌پی در طول داستان در خلوت بر زبان جاری می‌کند تطابق دارد. به زبان فنی، برای نشان دادن ذهن آقای قریشی و اجتناب از توصیفات و توضیحات اضافی، آن لحن از ملزومات داستان بوده است، نه به حکم ناموجه آقای سردوزامی، منظور تحقیرکردن همجنس‌گرایان بوده باشد. ایشان می‌فرمایند "ما یک لحظه احساسات عریان این آدم را حتا در درون خودش هم نمی‌بینیم" و منظور ایشان از احساسات عریان این است که "والله من اگر در موقعیت آقای قریشی بودم، شب تولدم هم که شده بود، آن هم توی یک داستان 54 صفحه‌ای با حروف ریز، به خاطر حرمت‌گذاشتن به حروف‌چین هم که شده، یک خیار قلمی ... "
جل الخالق! اول این‌که ایشان در موقعیت آقای قریشی نیست. دوم این‌که اگر من از این بیدها بودم که با این بادها بلرزم، این داستان را نمی‌نوشتم. سوم این‌که مگر قرار بوده برای تفریح خواننده روش گنجاندن خیار در دبر آقای قریشی آموزش داده شود که ایشان از فقدان آن ایراد گرفته‌اند و ارزیابی کرده‌اند "شجاعت نویسنده فقط در همین حد است که از لباس زنانه پوشیدن یک همجنس‌گرا بنویسد."وقتی قفسه‌های کتاب‌فروشی‌های اروپا پر است از کتاب‌های به‌ظاهر اروتیک و هنرمندانه و در باطن پورنوی محض، چرا من در این داستان با مارکی دو ساد و ژورژ باتای مسابقه بدهم که آقای سردوزامی خوشش بیاید؟ اگر نمایش وضعیت روحی آقای قریشی مهم است، از فحوای کلامم در تمام طول و عرض و عمق داستان پیداست که او به‌خاطر محدویت‌های جنسیش رنج می‌کشد. در جای دیگری آقای سردوزامی در نقدشان اشاره دارند به این موضوع که من وارد حیطه‌ای شده‌ام که چندان برایم آشنا نیست. شاید! من هرگز ادعا نکرده‌ام که از زندگی همجنس‌گرایان اطلاع کافی دارم و برای همین هم تا حد مقدور از نوشتن مطالبی که از آن‌ها آگاهی نداشته‌ام پرهیخته‌ام. اما ایشان که به قول خودشان همجنس‌گرا شناسند و شناختشان از چنین شخصیت‌هایی محدود نمی‌شود به "چهار تا ادای زن درآوردن و آوازهای زنانه خواندن و لباس زنانه پوشیدن"، چرا داستانی دراین‌باره نمی‌نویسند؟ اصلن ایشان تفاوتی قائل هستند بین آن لمپنی که به‌خاطر نیاز جنسی و تربیت غلط و عقده‌های پنهان و آشکارش کودکان را برای رفع شهوت انتخاب می‌کند، با کسی که از نظر ژنتیکی گرایش دارد به همجنس؟ من هم مثل ایشان "شک ندارم که برای نوشتن قبل از هر چیز باید آزاده بود در کاربرد کلمات"، اما ابله نیستم که برای اثبات مدرن بودنم بی‌خودی متوسل بشوم به کلمات و حرکاتی که در این داستان محلی از اعراب ندارد. اگرچه به گفته‌ی ایشان رغبتی نشان نداده‌ام در تشریح استعمال "مرغ مادر سربریده "، اما جای‌جای داستان مملوست از خلجان‌ها و احساسات شدید آقای قریشی و این از بی‌انصافی آقای سردوزامی ناشی می‌شود که می‌نویسند "ما یک لحظه احساسات عریان این آدم را حتا در درون خودش هم نمی‌بینیم." مثالش هم این‌که: « آقای قریشی از آقای قریشی توی آینه پرسید که مرتضا از کجا فهمید؟ از لرزش صدا و دست‌ها؟ از تمنای لب‌ها و چشم‌ها؟ آقای قریشی که بروز نداده بود چطور شب‌ها در خیال تن برهنه‌ی او را با گل‌برگ‌های یاس می‌پوشاند. نگفته بود که او را روی تخت، کنار عروسک‌ها، می‌خواباند و پوست سفیدش را با پر بزرگ و رنگارنگ طاووس نوازش می‌کند.» یا در جای دیگر « احساس بدبختی می کرد و سینه‌ی پشمالوی مرتضا را لازم داشت تا سرش را روی آن بگذارد و با او درددل کند. دست‌هایی قوی می‌خواست که او را محکم در میان بازوان بگیرد و به خود بفشارد. باید کسی وارد زندگی اش می شد و او را از تنهایی نجات می داد. البته نه هرکسی، کسی که کس بود، کسی مثل مرتضا؛ با آن نگاه آرام و مهربان؛ با آن عاطفه و حس تفاهم غریب. کسی که آقای قریشی شب به شب، بعد از نگاه کردن به او، چشم هایش را با خیال آسوده می‌بست و صبح به صبح چشم به روی او باز می کرد و زندگی بی‌تشویشی را آغاز می‌کرد. کسی که یار و یاورش بود و می‌شد سر ناهار و شام با او صمیمانه گفت و گو کرد. کسی که می شد به‌خاطرش لباس های قشنگ پوشید و برای خوشامد او آرایش کرد. کسی که می شد از دهانش شنید: «خانم، امروز خیلی زیبا شدی.»... و بسیار است از این مثال‌ها در کل داستان.
آیا توقع بی‌جایی‌ست اگر از منتقد انتظار داشته باشیم برای شانتاژ کردن دست به قلم نبرد؟ ایشان در ابتدای نقد متکبرانه‌شان ادعا کرده‌اند که داستان‌های بد را نیمه تمام رها می‌کنند. ولی آیا آن‌چه ایشان بد می‌نامند، فی‌الواقع بد است، یا این‌که بد چیزی‌ست که باسلیقه و حوصله‌شان سازگار نیست؟ این نوع ابراز وجود و اظهارنظرکردن‌های بی‌مورد ریشه در تربیت ناجور ما دارد که هر اثری را که نمی‌پسندیم، بدون دلیل بد و بی‌ارزش می‌دانیم و در پی ویران‌کردن آن هستیم، و به‌جای روشن‌کردن معایب و محاسن آن، حکم صادر می‌کنیم. بعد هم چرا داستانی را که به‌زعم ایشان "کاملن نچسب و مصنوعی و کسل‌کننده است"، نیمه‌‌تمام رها نکرده‌اند و به دنبال رمان‌های جان گریشام و استیو کینگ و باربار وود نرفته‌اند تا با لذت خواندن آن‌ها دچار "بدترین شکنجه‌ها" نشوند؟ و اگر هم قرار بوده نقدی بر آن بنویسند، چرا " سرسری" به آن نگاهی انداخته‌اند و بدون تعمق و تامل فوری قلم به دست گرفته‌اند و هول‌هولکی متنی خالی از منطق به نام نقد سرهم کرده‌اند تا کج‌سلیقگی خودشان را به خواننده منتقل کنند؟
حرف زیاد است و مجال کم. با این‌که داستان مردی در حاشیه را شانزده‌سال پیش نوشته‌ام، و "از نظر فرم کلی در نوشتن به شیوه‌ی معمول و سنتی رئالیستی" است، و مثل ندیدبدیدها و تازه‌ به‌دوران‌رسیده‌ها مقلد براتیگان و وانه گت و کالوینو و کوندرا و ... نبوده‌ام، هنوز آن‌را با کمال میل می‌خوانم و خوشحالم مردی را به جامعه‌ی کتاب‌خوان معرفی کرده‌ام که مدت‌ها در ذهن خواننده‌ی دقیق و تیزبین و خوش‌سلیقه زندگی می‌کند؛ چنان‌چه بارها این حرف را از دهان خوانندگان شنیده‌ام. خوبی داستان‌ در این است که منتقدین شلخته و سطحی‌نگر و "سرسری"‌خوان را غربیل می‌کند، چون به‌قول بیهقی در این داستان آن گفته‌ام که تا خوانندگان با من اندرین موافقت کنند و طعنی نزنند.