« گزیده‌هایی از در جست‌وجوی زمان از دست رفته | Main | گفت‌وگو با مهدی نوید درباره‌ی ریچارد براتیگن »

از این قطار خون می‌چکه قربان!

«عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک»
حسین مرتضائیان آبکنار
نشر نی
83 صفحه
2000 تومان

«عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» یا «از این قطار خون می‌چکه قربان» اولین رمان حسین مرتضائیان آبکنار است که قبل از این دو مجموعه‌داستان «کنسرت تارهای ممنوعه» (78) و «عطر فرانسوی» (82) از او منتشر شده. این رمان 83 صفحه‌ای را نشر نی در روزهای نمایشگاه کتاب منتشر کرد و یکی‌دو هفته‌ای است که در بازار کتاب هم عرضه شده است. اول یک توضیح کوچک فرعی بدهم و بعد بپردازم به خود رمان: قیمت بالای کتاب (دو هزار تومان برای 83 صفحه) ظاهرن به‌خاطر استفاده از کاغذ کاهی "گراف" است که کاغذ گران‌قیمتی است و طبعن هزینه‌های چاپ کتاب را بالا می‌برد، وگرنه نشر نی از جمله ناشرانی است که عمومن کتاب‌هایش را با قیمت مناسب منتشر می‌کند.

کتاب را که دست بگیرید و یکی دو خط ابتدای آن‌را نگاهی بیاندازید خیلی زود متوجه می‌شوید که «عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» رمانی درباره‌ی جنگ است؛ برای آن‌هایی که مجموعه‌های قبلی حسین مرتضائیان را دنبال کرده‌اند این موضوع چندان دور از ذهن به‌نظر نمی‌رسد. هم در مجموعه‌ی «کنسرت...» و هم در مجموعه‌ی «عطر فرانسوی» داستان‌هایی بودند که مستقیم یا غیرمستقیم به جنگ پرداخته بودند. به‌عنوان مثال «داستان رحمان» از مجموعه‌ی «کنسرت...» و «تانک»، «کوچه‌ی شهید» و حتا «رمان همشاگردی‌ها» از مجموعه‌ی «عطر فرانسوی».

در صحنه‌ی آغاز رمان، «مرتضا هدایتی»، سرباز وظیفه‌ای که بعد از پایان خدمتش برگه‌ی ترخیص گرفته و قصد بازگشت به تهران دارد، روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک نشسته و انتظار قطاری را می‌کشد که شاید از آن‌جا عبور کند و او را نیز سوار کند.

دژبان‌ها دارند محوطه‌ی تاریک راه‌آهن را به‌جست‌وجوی سربازان فراری می‌کاوند و 17 فصل باقی رمان به‌صورت فلش‌بک‌هایی از خاطرات مرتضا روایت می‌شود تا در چند سطر پایانی رمان باز هم به پله‌های راه‌آهن اندیمشک بازگردیم و با برخورد دژبان‌ها با مرتضا مواجه شویم.

فلش‌بک‌ها،‌ به‌روایت وهم و واقع‌گون خاطرات مرتضا و نیز رسیدنش از خط جبهه تا اندیمشک می‌پردازد. «سیاوش» هم‌محلی و هم‌خدمتی مرتضا در آخرین روزهای خدمت جلوی چشم‌های او کشته شده و حالا خیال او وجود مرتضا را پر کرده است؛ مرتضا دچار این توهم است که سیاوش نیز همراه اوست و حالا هر دو دارند با هم به تهران برمی‌گردند.

آدم‌های محدود داستان، همه سربازهای ساده‌ای هستند که دوران خدمت خود را می‌گذرانند و انگار همگی اسیر "عقرب"ی هستند که هر لحظه ممکن است سر برسد و نیش‌اش را در پیکر آن‌ها فرو کند.

در بعضی از صحنه‌های رمان با مولفه‌های سبک رئالیسم جادویی مواجه هستیم و در بعضی دیگر، اتفاقات عجیب داستان صرفن زاده‌ی وهم و خیال مرتضا هستند. به‌عنوان مثال مردی که با ماشین آیفا، مرتضا را سوار می‌کند و تا نزدیک اندیمشک می‌برد به شخصیت‌های داستان‌های نوشته شده به شیوه‌ی رئالیسم جادویی شباهت دارد (در هر صحنه‌ای که حضور دارد)، و صحنه‌هایی که مرتضا پس از جدایی از مرد و در مسیر رسیدن به اندیمشک در تاریکی شب با آن‌ها برخورد می‌کند (توپ فوتبال و زن و مرد و ...) جز خیال‌پردازی نیستند.

از این‌جهت گاه تشخیص ژانر «عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» مشکل می‌شود. کاملن مشخص نیست که این اثر یک رمان به شیوه‌ی رئالیسم جادویی است یا این‌که یک رمان واقع‌گرای شکل‌گرفته بر پایه‌ی توهم و روان‌نژندی پرسوناژ اصلی است؟ در مواقعی امکان دوم محتمل‌تر به‌نظر می‌رسد اما نشانه‌ها و صحنه‌هایی از جمله سوارشدن مرتضا بر آیفا و آن همه اتفاق عجیب و غریب که تا رسیدن به قهوه‌خانه رخ می‌دهد، این گمان را تقویت می‌کند که داستان از سطح روایت وهم فراتر رفته و واقعیت وهم‌گونه را روایت می‌کند.

نکته‌ی دیگری که درباره‌ی رمان حسین مرتضائیان به ذهنم رسید این بود که اصولن آیا خمیرمایه‌ی داستان این قابلیت را داشته که به‌صورت یک رمان (هرچند کوتاه) در بیاید؟ آیا امکان این وجود نداشت که از همین موضوع یک داستان کوتا‌ه ِ (مثلن) بیست‌صفحه‌ای قوی بیرون بیاید؟ من روی این موضوع فکر کردم و دوباره صفحات رمان را ورق زدم؛ به‌نظرم رسید که فصل‌هایی مثل 4، 8، 11 و 13 اصولن جز فضاسازی نقش خیلی مهمی در روند داستان ندارند و فصل‌های دیگر را هم می‌شد (حتا) موجزتر از این که هست پرداخت. البته این فقط نظر شخصی من است و آن‌را به‌عنوان ضعف مطرح نمی‌کنم.

آثار مهم ادبی درباره‌ی جنگ معمولن بعد از یک پروسه‌ی زمانی چند ساله و فاصله‌گرفتن از آن نوشته شده‌اند اما به گمان من ادبیات ما در این سال‌ها کار قابل‌توجهی در این زمینه انجام نداده و رمان "حسین مرتضائیان" از معدود آثار غیرسفارشی است که فارغ از نگاه‌های تقدس‌گرایانه و کلیشه‌ای، به جنگ پرداخته است.