« شب‌های چهارشنبه | Main | وقاحت ِ «همشهری جوان» »

شاهکارهای ادبی ـ ۱۰

صفحه‌ی ویژه‌ی شاهکارهای ادبی در کتابلاگ (برای اطلاعات بیش‌تر و خواندن یادداشت‌های دیگر کلیک کنید)

کرگدن‌ها
اوژن یونسکو

پیش از این‌که به خود نمایش‌نامه‌ی «کرگدن‌ها» بپردازم، خیلی کوتاه نکته‌ای درباره‌ی نام صحیح فارسی این نمایش‌نامه می‌گویم. عنوان فرانسه‌ی این کتاب Rhinocéros به معنای کرگدن است و مترجمانی هم که این نمایش‌نامه را به فارسی ترجمه کرده‌اند از جمله جلال آل‌احمد، مدیا کاشیگر، پری صابری و ... از همین عنوان استفاده کرده‌اند اما ظاهرن عنوان صحیح و دقیق‌تر این کتاب «کرگدن‌ها»ست. مطمئن نیستم اما گمان می‌کنم در زبان فرانسه نام نکره‌ای مثل Rhinocéros، [حتا]وقتی بدون نشانه‌های جمع نوشته شود باز هم اسم جمع است.

چندی پیش من در توضیح لینکی که در هفتان به خبر ترجمه‌ی جدیدی از این کتاب می‌دادم، به این نکته اشاره کردم، اما مدیا کاشیگر (یکی از مترجمین این کتاب) برآشفت و پاسخی نوشت که این‌جا می‌توانید بخوانید. به هر حال امیدوارم دوستان و استادان فرانسه‌دان توضیحات روشن‌تری درباره‌ی نام این کتاب بدهند. بگذریم.

اوژن یونسکو در سال 1912 در رومانی به دنیا آمد، اما در یک‌سالگی به فرانسه مهاجرت کرد و جز چند سالی که به‌ هم‌راه پدرش در موطن‌اش زندگی کرد باقی عمرش را در فرانسه گذراند و از این جهت او هم (مثل ساموئل بکت) بیش از آن‌که یک مهاجر باشد، فرانسوی است. «آوازه‌خوان تاس» اولین نمایش‌نامه‌ای بود که از «اوژن یونسکو» روی صحنه آمد (در سال 1950) و پیش از نوشته‌شدن و روی صحنه‌آمدن نمایش‌نامه‌ی کرگدن‌ها (در سال 1960)، نمایش‌نامه‌هایی مثل «درس»، «صندلی‌ها»، «مستاجر جدید» و .. موقعیت او را به‌عنوان یک نمایش‌نامه‌نویس آوانگارد تثبیت کرده بودند و او هم‌ردیف نام‌هایی چون ژان ژنه، ساموئل بکت و آرتور آدامف از پایه‌گذاران تئاتر ابزورد (تئاتر پوچی، تئاتر معناباختگی) شناخته شده بود.

جالب است بدانید که «اوژن یونسکو» در سال 1353 به‌دعوت سازمان جشن هنر و سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران به ایران سفر کرده و یک گفت‌وگوی تلویزیونی و چند جلسه‌ی پرسش و پاسخ با دانش‌جویان ایرانی داشته است.

یونسکو، «کرگدن‌ها» را ابتدا به شکل داستان کوتاه نوشته و سپس به‌صورت نمایش‌نامه درآورده است. داستان «کرگدن‌ها»، تقریبن تمامی مضامینی که در نمایش‌نامه‌اش مطرح شده در خود دارد و داستان فوق‌العاده‌ای هم هست. «ابوالحسن نجفی» این داستان را به فارسی ترجمه کرده و باعنوان «کرگدن‌ها» در کتاب «بیست و یک داستان از نویسندگان امروز فرانسه» منتشر کرده است.

نمی‌توان به یقین گفت که «کرگدن‌ها» یک کمدی ِ تراژیک است یا یک تراژدی ِ کمیک؟! در صحنه‌ی ابتدایی این نمایش‌نامه‌ی سه‌پرده‌ای، «برانژه» شخصیت اصلی نمایش و دوست روشن‌فکر - مأب‌اش «ژان» در تراس کافه‌ای واقع در یک شهر کوچک فرانسوی نشسته‌اند. «برانژه» ژولیده و ولنگار و سرگرم از مستی دی‌شب‌اش، در مقابل «ژان» با سر و وضع آراسته و رفتار مبادی آداب‌اش نشسته و سرزنش‌ها و نصحیت‌های او را ـ گوش که نمی‌کند ـ می‌شنود. در همین حین و در میان تعجب کسانی که در میدان کوچک شهر هستند، یک کرگدن، مسیری را کوس بسته و با تخریب هر چه در پیش روی‌اش هست راه خود را باز می‌کند؛ در بین بی‌تفاوتی برانژه و درحالی‌که شخصیت‌های دیگر هنوز از این واقعه‌ی عجیب ـ حضور کرگدن که زیست‌گاه گرمسیری دارد در فرانسه و در وسط یک شهر ـ حیران‌اند، سر و کله‌ی یک کرگدن دیگر پیدا می‌شود.

با آغاز پرده‌ی دوم که در اداره‌ی محل کار برانژه می‌گذرد، در می‌یابیم که حضور کرگدن‌ها علتی انسانی و پیچیده‌تر از آن‌چه تصور می‌شود دارد. آقای بف (Bœuf در زبان فرانسه به معنای گاو نر است)، هم‌کار برانژه به هم‌راه تعداد دیگری از ساکنان شهر تبدیل به کرگدن شده است؛ اپیدمی کرگدن‌شدن درست با سرعت کوس‌بستن کرگدن‌ها، همه‌گیر شده و روز به روز افراد بیش‌تری به کرگدن تبدیل می‌شوند؛ «ژان» یکی از آن‌هاست که به‌رغم تمام اداهای روشن‌فکرانه‌اش جز‌‌ء اولین کسانی‌ست که کرگدن می‌شود. این اپیدمی تا آن‌جا پیش می‌رود که تمام ساکنان شهر تبدیل به کرگدن می‌شوند و غرش مدام و صدای دویدن گله‌ای آن‌ها در شهر یک لحظه آرام نمی‌گیرد. در صحنه‌ی پایانی نمایش برانژه به هم‌راه «دی‌زی» معشوقه‌اش در خانه‌اش نشسته و هم‌چنان در تلاش است به هر شکل‌شده از کرگدن‌شدن بپرهیزد و به هم‌راه دی‌زی، مثل آدم و حوا، نسل انسان‌ها را دوباره احیا کند، اما دی‌زی هم به گله‌ی کرگدن‌ها می‌پیوندد و برانژه تک و تنها و در حالی که از تفاوت خود با دیگران به‌شدت در عذاب است، باقی می‌ماند.

اولین مساله‌ای که در نمایش «کرگدن‌ها» از استحاله‌ی انسان‌ها به کرگدن به ذهن متبادر می‌شود، شباهت این اتفاق با «مسخ» فرانتس کافکا و تغییر شکل «گرگور سامسا» به سوسک است. «اوژن یونسکو» در این‌باره می‌گوید: «کافکا از نویسندگانی‌ست که تجربه‌ی دلهره‌ی مرا تکمیل کرده‌اند. مسخ کافکا من‌را دگرگون ساخت و من احساس گناه، گناه‌کردن بی‌دلیل را کشف کردم و پی بردم که هرلحظه می‌تواند از فرد فرد ما هیولائی زاییده شود؛ شبیه نمایش‌نامه‌ی کرگدن...» (صفحه‌ی 13 کتاب).

«گرگور» فرد است، درحالی‌که «کرگدن‌ها»ی یونسکو جمع. «هرچه مسخ کافکا غم‌انگیز بود، مسخ در کرگدن‌ها وحشت‌آور است. گرگور به حشره‌ای مسخ شد ناتوان و درمانده و دست‌وپا گیر آدمی، پس چشم‌پوشیدنی. اما آدم‌های یونسکو در این نمایش‌نامه به حیوانی بدل می‌شوند که تنومند است و مسلح و ستبرپوست و پرکننده‌ی کوچه و بازار که آدمی‌زاد دست‌وپا گیر اوست و این آدم‌ها هستند که برای او چشم‌پوشیدنی‌اند. این است که وحشت دارد...» (مقدمه‌ی جلال‌ آل‌احمد بر کرگدن به ترجمه‌ی خودش).

«کرگدن‌ها» مرثیه‌ای‌ست بر هویت‌باختگی و پوست‌انداختن و گذار انسان‌ها از انسانیت به توحش ذاتی‌ و تاریخی‌شان. تفسیرهای متعددی از «کرگدن‌ها» شده است که از شهره‌ترین آن‌ها، تفسیری‌ست که این نمایش‌نامه را هجویه‌ای بر بی‌هویتی انسان‌ها در نظام‌های توتالیتر و به‌طور اخص در زمان نازیسم می‌داند. آلمانی‌ها به ضرب زور، عموم مردم از روشن‌فکر گرفته تا توده‌ی عام را استثمار کرده‌اندو به شکل کرگدن‌هایی بی‌هویت درآورده‌اند. شاید به همین دلیل بود که این نمایش اولین‌بار در آلمان به صحنه رفت و آلمانی‌ها در بعضی صحنه‌های آشکارا طعنه‌آمیز آن کف می‌زدند و ابراز احساسات می‌کردند. نیز به تعبیر دیگری که دور از ذهن نیست، می‌توان «کرگدن‌ها» را هجویه‌ای در نقد انسان‌های منفعت‌طلب که حاضرند به هر ذلتی تن بدهند اما هم‌رنگ جماعت باشند، دانست.

نکته‌ای در مقایسه‌ی دو ترجمه‌ی پری صابری و جلال آل‌احمد از «کرگدن‌ها» که من مطالعه‌شان کرده‌ام می‌گویم و بحث‌ام را تمام می‌کنم. به‌طور کلی ترجمه‌ی پری صابری (که همین امسال برای اولین‌بار منتشر شده) از ترجمه‌ی جلال که بیش از چهل‌سال پیش انجام‌شده به‌تر است. به این دلیل که نثر روان‌تری دارد و برخلاف آل‌احمد، دیالوگ‌ها را محاوره‌ای ترجمه کرده که به روح نمایش‌نامه‌های این‌چنینی نزدیک‌تر است. پری صابری تکه‌های اندکی از توصیف صحنه‌ها را حذف کرده و به‌جای آن‌ها نقطه‌چین گذاشته که مشخص است بیش‌تر برگردانی برای اجرای صحنه‌ای را درنظر داشته و از این نظر کار جلال برتر است. نکته‌ی مضحک دیگر کار پری صابری، ترجمه‌ی اسم خاص موسیو پاپیون به آقای شاهپرک است! و نکته‌ی عجیب و غریب‌اش این‌که آقای بف که هم در ترجمه‌ی جلال و هم در ترجمه‌ی ابوالحسن نجفی از داستان «کرگدن‌ها»، آقای بف است تبدیل شده به آقای «گاب» که دست‌کم من یکی هیچ دلیل عقلانی‌ای برای‌اش متصور نیست‌ام. به هر شکل در انتخاب بین متوسط و متوسط‌تر ترجمه‌ی پری صابری گزینه‌ی به‌تری‌ست!

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: