« چند پیش‌نهاد برای ساده‌سازی زبان و خط فارسی | Main | شیادی‌های ادبی و چند توضیح لازم درباره‌ی سایت هفتان »

هفت نکته در حاشیه‌ی «بازی آخر بانو»

بازی آخر بانو
بلقیس سلیمانی
نشر ققنوس
۲۹۲ صفحه
چاپ دوم- ۱۳۸۵

1 – چه بلایی سر ادبیات‌ داستانی‌مان آمده که چهل – سال بعد از انتشار رمانی مثل «سووشون» سیمین دانشور، یک نویسنده‌ی زن ما، رمانی خیلی – خیلی معمولی مثل «بازی آخر بانو» می‌نویسد و ما از این اتفاق آن‌چنان ذوق‌زده می‌شویم که حلوا – حلوا می‌کنیم‌اش و در همه‌ی جوایز ادبی‌مان نام‌زد دریافت عنوان به‌ترین رمان سال می‌شود؟

2 – کسانی که «بازی آخر بانو» را خوانده‌اند می‌دانند که در انتهای رمان (در بخش «ضمایم») مشخص می‌شود که همه‌ی آن‌چه خوانده‌ایم روایت یک هنرجوی داستان‌نویسی به نام «بلقیس سلیمانی»‌ست که شاگرد کلاس داستان‌ خانم دکتر محمدخانی‌ست و زندگی او را با اطلاعاتی که به روش‌های مختلف جمع – کرده و نیز با چاشنی تخیل به‌صورت رمان نوشته.

ابلهانه است به این دلیل مسخره که این رمان درواقع دست‌ - نوشته‌های یک داستا‌ن‌نویس آماتور است، همه‌ی ایرادهای آن‌را منطقی بدانیم و آن‌ها را به پای بی‌تجربه‌گی آن هنرجوی داستان‌نویسی و نه نویسنده‌ی اصلی رمان یعنی «بلقیس سلیمانی» بگذاریم. نگاهی به رمان‌هایی که از تکنیک‌هایی مشابه این تکنیک استفاده کرده‌اند بیندازید. هیچ‌کدام در روایت‌شان دچار مشکل نیستند.

«قلعه‌ی سفید» اورهان پاموک، «تهوع» سارتر و «زندگی کوتاه است» یوستین گوردر به‌نوعی دست‌ - نوشته‌هایی هستند که نویسنده مدعی‌ست شخص دیگری (غیر از او) آن‌ها را نوشته اما در این داستان‌ها ضعف نگارش و تخطی از اصول داستان‌نویسی نمی‌بینیم. پس اگر ایرادی به «بازی آخر بانو» گرفته شود، جدا از درست و غلط بودن‌، منطقن وارد است.

3 – رمان «سنگ صبور» صادق چوبک را خوانده‌اید؟ پنج راوی مختلف دارد که هر کدام از آن‌ها با لحن و سبک روایت ویژه‌ی خودش، بار روایت پاره‌ای از داستان را به عهده می‌گیرد که هیچ‌کدام از چهار نفر دیگر منطقن نمی‌توانند آن‌را روایت کنند و در ضمن در روایت وقایع مشترک، هر یک نگاه خاصی دارند که فقط و فقط خاص خود آن‌هاست.

یا به آن داستان معروف نویسنده‌ی ژاپنی «ریونوسوکه آکوتاگاوا» به نام «در جنگل» نگاه کنید (در مجموعه‌ی «ماه عسل آفتابی»، ترجمه‌ی سیمین دانشور، نشر رواق، چاپ اول، 1362). ماجرای قتل یک سامورائی‌ست از زبان چند فرد مختلف که هر کدام روایت خودشان را از آن ارائه می‌دهند و این روایت‌ها با هم متناقض‌اند؛ به این معنی که هر کس ماجرا را به شیوه‌ای که خودش می‌خواهد نقل می‌کند و این خواننده است که باید با کنار هم‌چیدن وقایع به اصل ماجرا پی ببرد.

منظورم از این مقدمه‌چینی‌ها این بود که بگویم استفاده از چند راوی مختلف برای روایت یک داستان یا رمان نیاز به منطق داستانی دارد و همین‌طور شکمی نمی‌توان از این تکنیک استفاده کرد. مهم این است که نویسنده از عهده‌ی «چند – صدایی – کردن» رمان‌اش برآید وگرنه «چند – راوی – کردن» رمان که کار شاقی نیست!

به نظر من «بازی آخر بانو»، به‌رغم آن‌چه ممکن است در نگاه اول به ذهن برسد، نیازی به این همه راوی نداشته است. داستان‌نویس‌ها خوب می‌دانند که این‌گونه استفاده – کردن از راوی‌های مختلف فقط نتیجه‌ی تنبلی یا ضعف نویسنده در پرداخت رمان از زبان یکی از شخصیت‌هاست و دلیل موجه دیگری ندارد؛ چه این‌که لحن و شیوه‌ی روایت هیچ‌کدام از شخصیت‌های رمان، ویژه نیست. همان‌طور که اشاره کردم طرح داستان هم طوری‌ست که تنها با یک راوی قابل روایت است و مثل نمونه‌های اعلای رمان‌های با چند روای، منطق داستانی قوی‌ای برای استفاده از راوی‌های مختلف ندارد.

4 – من اگر داور یک جایزه‌ی ادبی باشم، با دیدن گاف‌های بزرگ نویسنده در استفاده از زاویه‌ی دید، رمان را در همان مرحله‌ی اول داوری حذف می‌کنم چه برسد به این‌که آن‌را نام‌زد دریافت جایزه کنم! این‌که یک نویسنده هنوز با زمان در روایت و محدودیت‌های هر زاویه‌دید آشنا نباشد، از نظر من هیچ توجیهی ندارد.

«بازی آخر بانو» چندین مورد تخطی ِ عجیب، مشهود و غیر – قابل – قبول از زاویه دید و زمان روایت دارد؛ تک‌گویی روایی «گل‌بانو» در اولین پاره‌ی روایت‌اش یک‌دفعه بدون هیچ منطق خاصی در صفحات 28 تا 30 تبدیل به «سیلان ذهن» می‌شود. در صفحه‌ی 120، زمان روایت از گذشته به زمان حال تغییر می‌یابد! این اشکال بزرگ در چند قسمت دیگر رمان هم، البته محدودتر از این مورد، دوباره تکرار می‌شود.

در صفحه‌ی 132، راوی که در زمان «حال» است و آن‌را روایت می‌کند ناگهان به آینده «نقب» می‌زند و ساحرانه پیش‌گویی می‌کند که البته در سال‌های بعد نظرم نسبت به این اتفاق عوض شد و این‌طور و آن‌طور شد! در صفحات 142 و 182، راوی در حین روایت داستان به خواب می‌رود و بدون این‌که روایت‌اش را پس از بیدارشدن از خواب پی بگیرد، در همان حین خواب روایت می‌کند که خواب می‌بینیم فلان می‌شود و بهمان کس می‌آید و الخ...! در صفحات 190و 191 هم، آن‌جا که راوی به خود نهیب می‌زند، هر دو مورد، مثل موارد بالا، عدول از زاویه‌‌ی دید است. هم‌چنین است آوردن داستانی که «صالح رهامی» درباره‌ی «سعید نوری» نوشته در وسط فصل «صالح رهامی، سعید، محمدجانی».

5- «دیالوگ» نقش عمده‌ای در «بازی آخر بانو» دارد و به‌رغم حجم زیاد آن و کاربردش در رمان، بلقیس سلیمانی کم‌ترین دقت را در نوشتن دیالوگ‌ها به کار برده است. دیالوگ‌های «بازی آخر بانو» جدا از این‌که آن استواری و قدرت لازم را ندارند و کم‌مایه‌اند، بین گفتار و نوشتار سرگردان‌اند و منسجم نیستند.

نیز، دست‌کم در 25 مورد، علامت سئوال (؟) به اشتباه جلوی جمله‌ها گذاشته شده و در موارد قابل‌توجهی هم علائم نگارشی مثل ویرگول و نقطه اشتباه استفاده شده‌اند که در خوانش رمان ایجاد سکته می‌کنند. اگر جای ناشر و نویسنده باشم، حالا که «بازی آخر بانو» مورد استقبال قرار گرفته، در چاپ بعدی، هم نحوه‌ی ضبط دیالوگ‌ها را یک‌سان می‌کنم و هم ایرادهای ویراستاری را اصلاح.

6- نظر شخصی من این است که رمان یا باید تمامن سیاسی باشد (نظیر «1984» و «قلعه‌ی حیوانات» جورج اورول و «میرا»ی کریستوفر فرانک) یا این‌که مسائل سیاسی - تاریخی را نه در خط اصلی داستان که در لایه‌ی زیرین آن و به موازات‌اش پیش بکشد و آن‌‌ها را نقد کند. (عطف به همان کلیشه‌ی معروف که نویسنده هیچ‌وقت به خال نمی‌زند! کناره‌ی آن‌را می‌زند و از این طریق خود آن‌را هم نشان می‌دهد.)

سیاست و نقد اتفاقات دهه‌ی پرآشوب شصت در «بازی آخر بانو» بسیار پر – رنگ – تر از آن است که باید باشد و به نوعی تبدیل به «پیام اخلاقی» داستان شده! می‌شد «هنرمندانه‌تر» و «زیرکانه‌تر» به نقد این مسائل نشست.

7- «بازی آخر بانو» می‌توانست یک رمان کلاسیک معمولی باشد، اما «ضمایم»‌اش و بازی‌هایی نظیر حضور بی‌منطق «بلقیس سلیمانی» (نویسنده) به‌عنوان یکی از شخصیت‌های رمان، حتا قدرت «معمولی – بودن» را هم از آن گرفته است. کاش «بلقیس سلیمانی» به همان روایت خطی و کلاسیک و نسبتن خوش‌خوانی که تا حدود صفحه‌ی دویست از آن بهره گرفته، پای‌بند می‌ماند و اسیر وسوسه‌ی استفاده‌ی بدون منطق از بازی‌های پست‌مدرنیستی و تکنیک‌های رنگارنگ، بدون توجیه داستانی، نمی‌شد.