« «کتابلاگ» فیلتر شد! + مشکل رفع شد (؟) | Main | آقایان دزد، خجالت بکشید! »

شاه‌کارهای ادبی - ۱۱

صفحه‌ی ویژه‌ی شاهکارهای ادبی در کتابلاگ (برای اطلاعات بیش‌تر و خواندن یادداشت‌های دیگر کلیک کنید)

هملت
ویلیام شکسپیر

«هر بار بازخوانی هملت، از حیث دقت و خیال‌آمیزی عبارات و عمق و صحت تصویر روحیه‌ی اشخاص آن، و طرز زیرکانه‌ و استادانه‌ای که مشکلات فنی نمایش در آن حل شده است، زیبایی‌های تازه‌ای بر خواننده آشکار خواهد کرد. هملت شاه‌کار ِ شاه‌کارهای شکسپیر است».
ج. پ. بیکر (استاد سابق ادبیات درامی دانش‌گاه هاروارد)

چه پیش از «ویلیام شکسپیر» (1616 – 1564) و چه پس از آن، هرگز نمایش‌نامه‌نویسی به شهرت و چیره‌دستی او ظهور نکرده است و در این حدود چهار صد سالی که از مرگ شکسپیر می‌گذرد، بیش از هر نویسنده‌ی دیگری درباره‌ی او و نوشته‌های‌اش نقد و تحقیقات مفصل منتشر شده است؛ گردآوری کتبی که درباره‌ی شکسپیر نوشته شده، بی‌گمان کتاب‌خانه‌‌ای بزرگ ترتیب خواهد داد و از این رو باید اذعان کرد که تقریبن همه‌چیز درباره‌ی او گفته شده و کم‌تر نکته‌ی بدیع و دست‌اولی‌ست که راجع به این نابغه‌ی بزرگ و آثارش بتوان گفت.

شکسپیر در سال‌هایی ظهور کرد که ادبیات اروپا پس از خاموشی نسبی در قرون وسطا، با سقوط قسطنطنیه به دست ترک‌ها و به تبع آن سقوط امپراتوری روم شرقی، وارد دوره‌ی «نو زایی» (رنسانس) شده بود و اندک‌اندک جرقه‌های شکوفایی از این‌سو و آن‌سوی آن نمودار می‌شد. با این همه، هنوز «باروک» چه در ادبیات و چه در معماری و نقاشی، شیوه‌ی غالب بود؛ چند سالی به ظهور مکتب کلاسیسیسم در فرانسه مانده بود و ادبیات، جز یادگارهای ارزش‌مند اما محدود دوران یونان و روم باستان، میراث و پشتوانه‌ای در چنته نداشت.

«ویلیام شکسپیر» را باید یک استثنا دانست؛ استثنایی که به قواعد هنری ِ البته ناقص اما نسبتن پذیرفته شده‌ی دوران خود توجه نکرد (گو این‌که نوشته‌های او، خود به‌ترین سرمشق هنر بود!) و با این حال تعدادی از شکوه‌مندترین آثار ادبی همه‌ی دوران‌ها را پدید آورد. بسیاری از صاحب‌نظران و شکسپیرشناسان «هملت» را به‌ترین نمایش‌نامه‌ی شکسپیر دانسته‌اند و بی‌شک این نمایش‌نامه، مشهورترین نمایش‌نامه‌ی دنیاست و کم‌تر علاقه‌مند ادبیات و هنر را توان یافت که آن‌را نخوانده باشد یا دست‌کم اجرایی از آن‌را به تماشا ننشسته باشد.

نکته‌ای که در ابتدا باید به آن اشاره کرد این است که موضوع این نمایش‌نامه، زاده‌ی تخیل شکسپیر نیست و آبشخور دیگری دارد. به تصدیق دکتر «علا‌ء‌الدین پازارگادی» در کتاب «شناختی از کمدی‌ها و تراژدی‌های شکسپیر» (نشر قومس – چاپ اول 1373): «داستان هملت قبل از شکسپیر به صور مختلف در ادبیات اروپا نوشته شده بود که یکی از آن‌ها در سال 1250 م در Historia Danica ذکر شده ولی منبع اصلی شکسپیر "تاریخ‌چه‌های غم‌انگیز" نوشته‌ی "فرانسوا دو بلفارست" است که در 1570 در پاریس انتشار یافت. در این داستان وقایع خونین بی‌شماری رخ می‌دهد که در نمایش‌نامه‌ی شکسپیر اثری از آن نیست و به‌علاوه در داستان اصلی، هملت به پادشاهی می‌رسد و ازدواج می‌کند و بعدن در نتیجه‌ی توطئه‌ی هم‌سر دوم‌اش با عموی دیگر هملت، به قتل می‌رسد».

اما نباید از نظر دور کرد که شکسپیر مطابق ذوق عمومی تماشاگران تئاتر در دوران ملکه الیزابت، «قصه‌ی درام‌های خود را از داستان‌هایی که مردم با آن آشنایی دقیق داشتند انتخاب می‌کرد و یکی از علل بزرگ محبوبیت او هم‌این حسن سلیقه بوده است». (هملت، ترجمه‌ی مسعود فرزاد، صفحه‌ی 271)

باری، به عقیده‌ی من «جنایت و مکافات» مضمون اصلی «هملت» است. چه این‌که تقریبن همه‌ی نقش‌آفرینان اصلی این نمایش در انتها به کام مرگ فرو می‌روند و هر یک به جزای خیانت و جنایت خود می‌رسد.

«کلادیوس» پادشاه کنونی سرزمین دانمارک با قتل پنهانی «هملت بزرگ»، پدر هملت و پادشاه قبلی دانمارک، تاج و تخت و هم‌سر او «گرترود» را تصاحب کرده است. روح هملت بزرگ، شبی بر شاه‌زاده «هملت» جوان ظاهر می‌شود و او را از این راز آگاه می‌کند. هملت به انقام پدر برمی‌خیزد و در نهایت هم خود او و هم بازی‌گران این تئاتر بزرگ که خود نمایشی‌ست در دل نمایش شکسپیر، قربانی این خون‌خواهی می‌شوند.

کلادیوس با ضرب شمشیر هملت تقاص قتل برادرش هملت بزرگ را پس می‌دهد و گرترود به اشتباه، جام زهری را که کلادیوس برای مرگ هملت مهیا کرده می‌نوشد و جزای زنا با کلادیوس و خیانت به هملت بزرگ را می‌بیند. «پولونیوس» صدراعظم و «روزن‌کرانتز» و «گیلدن‌استرن» درباری، به دست هملت به قتل می‌رسند چون نوکری کلادیوس جنایت‌کار را می‌کنند و اطاعت فرمان‌های پلید او را.

افیلیا، معشوقه‌ی هملت، با انتحار در رود‌خانه، سزای امتناع از عشق هملت و بازی در خیمه‌شب‌بازی‌ای که مخالفان هملت برای او ترتیب داده‌اند را متحمل می‌شود و عصیان و کینه‌توزی «لایرتیس» (پسر پولونیوس) هم با قتل او به دست هم‌آن شمشیر زهرآلودی که بر پیکر هملت فرود می‌آورد، بی‌جواب نمی‌ماند.

حتا خود «هملت» هم که شخصیت اصلی داستان و شاید به عقیده‌ی بسیاری شخصیت مثبت نمایش باشد، به نظر من در پاره‌ای موارد گناه‌کار است و هم‌این از بار تاثرآمیز مرگ او می‌کاهد. او پولونیوس را به اشتباه به جای کلادیوس می‌کشد و روزن‌کرانتز و گیلدن‌استرن را که تنها نوکران کلادیوس هستند و از مفاد نامه‌ی قتل هملت که حامل آن هستند اطلاع ندارند، بی‌جهت به سوی مرگ روانه می‌کند.

هیچ جنایتی بی مکافات نیست و آفتاب نیز همیشه در پس ابر نمی‌ماند. شکسپیر با چیره‌دستی تمام عصیان هملت و شک و تردید و ترس او را در عملی‌کردن فرمان پدر تصویر کرده است. «هملت» نمایش‌نامه‌ای‌ست در پنج پرده و بیست صحنه و شیرینی مطالعه‌ی آن تا مدت‌ها و بعضی صحنه‌های آن برای همیشه در ذهن خواننده باقی می‌مانند.

ترجمه‌ی زنده‌یاد «مسعود فرزاد» (مرگ به سال 1360 در لندن) از «هملت» هم ترجمه‌ای‌ست نه بی‌نظیر اما قابل قبول. برای دوستانی که با مسعود فرزاد آشنا نیستند این‌را هم بگویم که او از دوستان بسیار صمیمی صادق هدایت بوده است و زمانی هم محمدرضا شاه پهلوی، دختر او «درنا» را دیده و پسندیده بود و قصد ازدواج با او را داشت که به دلایلی این ازدواج سر نگرفت.

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: