« ازوپ، لافونتن، حبیب یغمایی | Main | درود بر نبوغ «کـافـکـا»! »

دوستی جای خود، نقد جای خود!

صبح که از خواب بیدار شدم، به رسم معمول یک لیوان چای برای صبحانه‌ام درست کردم و لیوان چای به دست مستقیم آمدم پشت کامپیوتر نشستم تا پیش از شروع کارها، چرخی در اینترنت بزنم. از جمله سرکی کشیدم به وبلاگ دوست‌ام «یوسف علی‌خانی» و دیدم یادداشتی نوشته درباره‌ی مجموعه‌داستان «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» از «غزال زرگر امینی».

با توجه به این‌که من یادداشت‌هایی که درباره‌ی این کتاب نوشته شده ـ و بسیاری کتاب دیگر! ـ را پی‌گیری می‌کنم، خوب، درنگ نکردم و شروع کردم به خواندن، و وقتی مطالعه‌اش را تمام کردم تصمیم گرفتم موضوعی را که مدت‌ها بود در ذهن‌ام است، بالاخره مطرح کنم. بهانه‌ی این یادداشت، نقد و نظرهایی‌ست که راجع به کتاب «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» ابراز شده اما منظور نظر من مطرح کردن معضلی بزرگ‌تر است و «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» تنها مشتی‌ست از خروار.

من یکی از اولین کسانی بودم که مجموعه‌داستان «جمعه بیست و هشتم ... » را خواندم و اولین به اصطلاح نقدی هم که درباره‌ی آن در مطبوعات منتشر شد، یاداشت من در روزنامه‌ی «تهران ام‌روز» بود (این‌جا). پیش از یادداشت من، فقط نوشته‌ای از «علی‌رضا غلامی» در روزنامه‌ی «کارگزاران» چاپ شده بود که تنها پی‌رنگ داستان‌ها را تعریف کرده بود و بیش‌تر جنبه‌ی معرفی داشت (این یادداشت).

سخن‌کوتاه، وقتی مجموعه‌داستان «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» را می‌خواندم با اشکالات زیادی در داستان‌ها مواجه شدم که نشان می‌داد با یک نویسنده‌ی تازه‌کار که در ابتدای راه قرار دارد، مواجه هستم. مشکلاتی نظیر عدم واقع‌گرایی و غیرمنطقی بودن وقایع اکثر داستان‌ها، نثر نه چندان یک‌دست و خاص (منظورم از خاص، پیچیده نیست!)، استفاده از زاویه‌دید دم‌دستی و منسوخ‌شده‌ی دانای کل و ...

من در یادداشتی که راجع به این مجموعه‌داستان نوشتم ـ با توجه به محدودیت حجم مطالب در روزنامه ـ به‌طور مختصر به بعضی از اشکالات این داستان‌ها اشاره کردم و خوب، درنظرم بود که «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگو!» و در پایان یادداشت نوشتم:

« "جمعه بیست و هشتم، روی صندلی لهستانی" مجموعه‌ای‌ست از داستان‌هایی که خمیرمایه‌ی تبدیل شدن به نوشته‌هایی بسیار به‌تر از آن‌چه هستند را دارند اما کم‌تجربه‌گی نویسنده مانع از ورزآمدن و بالنده‌گی آن‌ها شده است. مشکلی که می‌توان امید داشت در داستان‌های آتی نویسنده هر چه کم‌تر و چه بسا مرتفع شود».

چندی پس از یادداشت من، چندین یادداشت و گفت‌وگو درباره‌ی این کتاب منتشر شد ـ و احتمالن از این پس هم خواهد شد ـ و من همه‌ی آن‌ها را خواندم. حالا می‌رسیم سر اصل مطلب. من قسمت‌هایی از این نقدها را انتخاب کردم که به تفکیک نویسنده‌شان و رسانه‌ای که در آن منتشر شده‌اند، ـ با حفظ رسم‌الخط خودشان ـ با هم می‌خوانیم:

ـ سادگی ملموسی که از زبان آغاز می‌شود و با روایتی سرراست و مستقیم جلو می‌بردت، اغلب اجازه نمی‌دهد دقیق شوی که چه درونمایه‌ها و دستمایه‌های غریب و عمیقی سنگ بنای داستان‌های این چنین روان شده‌اند. و این همان است که اغلب با عنوان سهل و ممتنع از آن حرف می‌زنیم.

- «شیفت شب» داستانی است که بحق باید آن را بهترین داستان مجموعه خواند. شیفت شب اگرچه از لحاظ فضای کلی خواننده را به یاد داستان کوتاهی از سلینجر با نام «چشمانم زیبا و دهانم سبز» می‌اندازد، اما بدون اینکه قصد داشته باشیم دو داستان را با هم مقایسه کنیم باید اذعان کنیم که نویسنده‌ی شیفت شب چه داستان سلینجر را خوانده باشد چه نخوانده باشد، به خوبی از عهده‌ی آن برآمده است.

ـ زرگرامینی در داستان «شیفت شب» چنان استادانه عمل کرده است که مخاطب آرزو می کند کاش تمام مجموعه از همین دست بود. این سخن بدان معنا نیست که داستان های دیگر مجموعه «جمعه بیست و هشتم، روی صندلی لهستانی» داستان های ضعیفی‌اند. «من و گربه و ساحره»، «نیمروزی برفی در دوهزار و ششصد و بیست و پنج سال بعد»، «صدای استخوان» و «نشانه گذار» با هر قضاوتی و با کمی اغماض داستان‌های خوبی‌اند.

ـ در داستان‌های زرگرامینی همه چیز سر جای خودش است.

- «صدای استخوان» داستانی است که بسیار خوب پرداخته شده و با پایان‌بندی عالی‌اش از نمونه‌های خوب این مجموعه است.

همه‌گی به نقل از یادداشت «محسن حکیم‌معانی» در روزنامه‌ی اعتماد (این‌جا)

*

ـ غزال زرگر امینی داستان نویس ۲۵ ساله ای است که به گواه بسیاری از منتقدان و خوانندگان حرفه‌ای با چاپ نخستین کتابش توانست خیلی زود خودش را در جامعه‌ی ادبی مطرح کند.

ـ غزال زرگر امینی داستان‌نویس جوانی است که گفت‌و‌گویی کوتاه با او نشان داد علاوه بر استعداد جنایی‌نویسی احتمالا طنزنویس موفقی هم خواهد شد.

به نقل از لید گفت‌وگوی «نیلوفر دهنی» با «غزال زرگر امینی»، روزنامه‌ی سرمایه (این‌جا)

*

ـ یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مجموعه‌ی «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» که کم و بیش در هر هشت داستان این مجموعه به چشم می‌خورد شخصیت‌پردازی و فضاسازی نسبتاً خوب و موفق این داستان‌ها و زبان نسبتاً موفق آنهاست.

ـ نویسنده با توجه به ظرایف شخصیت‌پردازی و ایجاد هماهنگی‌هایی ظریف میان فضا و درونمایه توانسته است بدون اینکه به فرم‌های نامتعارف رو بیاورد داستان هایی خلق کند که به‌رغم وجود ضعف‌هایی در برخی از آنها در مجموع، کتاب «جمعه بیست و هشتم روی صندلی لهستانی» را به مجموعه‌یی موفق بدل کرده‌اند.

به نقل از یادداشت مهرداد برزگر در روزنامه‌ی اعتماد (این‌جا)

*

ـ الان صفحه‌ی ۳۶ کتابی هستم که دو داستان اولش، چنان گرفتندم که نفهمیدم یک ساعت است سرم به کتاب است و از روانی قلم نویسنده و خیالات باز و روشنش سر شوق آمده‌ام.

- نویسنده این دو داستان که خواندم، ادعای زبان بازی ندارد اما کلمات را خوب می‌شناسد و کلمه به کلمه، آن حس را در تو برمی‌انگیزد که دنبال کنی‌اش تا بدانی زندگی هنوز در جریان است و هنوز قصه نمرده است.

یادداشت «یوسف علی‌خانی» ـ که فقط ۲ داستان کتاب را خوانده ـ در وبلاگ تادانه (این‌جا)

*

باور کنید حس من نوعی حس «گروتسک»وار است! نمی‌دانم باید بخندم یا گریه کنم! این یادداشت‌ها را کسانی نوشته‌اند که در مطبوعات ما راجع به کتاب و ادبیات قلم می‌زنند و خیلی ساده به خود اجازه دادند یک عالمه حسن برای مجموعه‌ای که ـ بدون تعارف ـ ضعیف است، بتراشند!

آخر «جمعه بیست و هشتم...» چه درون‌مایه‌های «غریب و عمیقی» دارد؟ کجای آن‌ها «سهل و ممتنع» است؟ داستان «شیفت شب» با آن‌همه وقایع غیرقابل باور و دور از ذهن چه‌طور می‌تواند «به‌ترین داستان مجموعه» باشد و چه‌طور می‌توان به خود اجازه داد که نوشت نویسنده‌ی آن مثل داستان سلینجر «به خوبی از عهده‌ی داستان برآمده» است؟ پایان‌بندی داستان «صدای استخوان» با چه معیاری «عالی»ست؟

این «بسیاری از منتقدان و خواننده‌گان حرفه‌ای» چه کسانی هستند و «گواهی»شان را درباره‌ی این که غزال زرگر امینی «با نخستین کتابش خیلی زود خودش را در جامعه‌ی ادبی ایران مطرح» کرده، در کدام روزنامه چاپ کرده‌اند؟ «استعداد جنایی‌نویسی» نویسنده در کدام داستان‌ها نمود پیدا کرده است؟

«شخصیت‌پردازی و فضاسازی نسبتاً خوب و موفق این داستان‌ها و زبان نسبتاً موفق» آن‌ها با چه متر و معیاری مشخص شده‌اند؟ مجموعه‌ای که این همه داستان ضعیف و نهایتن یکی دو داستان «متوسط» دارد چه‌طور می‌تواند «مجموعه‌ای موفق» باشد؟ قصه‌نویسی ما این همه سال مرده بود و به ناگاه در مجموعه‌ی «جمعه بیست وهشتم...» به سان ققنوس دوباره سربرآورد و خون تازه‌ای در رگ‌های‌اش جریان یافت؟

من هم مثل دوستانی که نقد و نظرهای‌شان را در این‌جا نقل و نقد کردم در مطبوعات می‌نویسم و با محدودیت‌ها آشنا هستم. می‌دانم که معمولن نمی‌شود نقدی سراسر منفی چاپ کرد. می‌دانم که مناسباتی بین نویسنده‌های مطبوعاتی و ناشران و نویسنده‌گان وجود دارد که آن‌ها را از نوشتن نقدهای تند و تیز منع می‌کند. می‌دانم که نمی‌توان همه را با خود دشمن کرد. می‌دانم که بسیاری از نویسنده‌گان که راجع به کتاب‌شان می‌نویسیم از دوستان ما هستند و اگر هم نباشند، دیر یا زود، در روزنامه‌ای، موسسه‌‌ای انتشاراتی یا جاهای دیگر چشم در چشم می‌شویم و باید با هم هم‌کاری داشته باشیم. می‌دانم که برای بعضی از ناشران که از دوستان ما هستند، سرکیسه را شل می‌کنیم و هم‌این‌طور راجع به کتاب‌های‌شان یادداشت می‌نویسیم و مردم را به خریدشان ترغیب می‌کنیم.

من خودم را استثنا نمی‌دانم. همه‌ی ما مجبوریم یا عطای نوشتن در مطبوعات را به لقای‌اش ببخشیم یا به قواعد بازی تن در بدهیم. اما با همه‌ی این شرایط و موانع هم می‌توان «صادق» بود. کلمات هر منتقد، آبروی ادبی و شرافت او هستند و دروغ‌نوشتن فقط زیرسئوال بردن دانش ادبی خود و شناخت‌مان از ادبیات است.

اگر با نویسنده‌‌ای دوست هستیم، دوستی‌مان سر جای خود و نقد سر جای خود! «نان قرض دادن» تبدیل به بازی رایج در مناسبات ما شده است و لطمه‌ی شدیدی به «نقدپذیری» از یک‌سو و پیش‌رفت ادبیات‌مان از سوی دیگر زده است. وقتی خودمان را به شنیدن تعریف و تمجید عادت می‌دهیم طبیعی‌ست که هیچ نظر مخالفی را برنخواهیم تافت؛ وقتی نویسنده‌ی جوانی با انبوه نوشته‌های ستایش‌آمیز درباره‌ی داستان‌های ضعیف‌اش مواجه می‌شود طبیعی‌ست که احساس می‌کند خیلی خوب می‌نویسد و از این پس هم باید به راه خودش ادامه دهد.

شاید خیلی از دوستان بالا حتا تا به حال نویسنده‌ی کتاب را ندیده باشند و این‌ اتهام را که بر اساس دوستی قلم زده‌اند را به شدت رد کنند؛ مساله‌ی کلی این است که «شجاعت» حلقه‌ی مفقوده‌ی نقد و نظرهای ادبی در ایران است و متاسفانه «محافظه‌کاری» جای آن‌را گرفته است. در ایران، منتقد خوب بیش‌تر از آن‌که «دوست» داشته باشد «دشمن» دارد و غالب نویسنده‌گان مطبوعات از دشمن‌تراشی بیم دارند! در حالی که لازمه‌ی پویایی جامعه‌ی ادبی ما پرهیز از «خودسانسوری» و نوشتن واقعیات بدون هراس از در خطر افتادن منافع‌مان است. درواقع خود ماییم که با نقدهای «الکی مثبت»مان و تعریف و تمجیدهای غیرواقعی سطح توقع نویسنده‌ها و مترجم‌ها را بالا برده‌ایم و آن‌ها را به شنیدن مجیز عادت داده‌ایم و حالا اگر بخواهیم از اصلی که خودمان باعث وضع‌ کردن‌اش بوده‌ایم تخطی کنیم، بایکوت می‌شویم!

در طول این سال‌ها آن‌قدر داستان خوب خوانده‌ام که حتا اگر همه‌ی نویسنده‌گان مطبوعاتی ایران با هم یک‌صدا شوند که داستان‌های مجموعه‌ی «جمعه بیست و هشتم...» داستان‌های خوبی هستند، من در طرف دیگر می‌ایستم و می‌گویم نه! بنابراین دست‌کم از نظر من هیچ توجیهی درباره‌ی نوشته‌های ستایش‌آمیز راجع به داستان‌های این کتاب، پذیرفتنی نیست. بنابراین نمی‌پذیرم که اختلاف عقیده‌ام با دوستانی که در بالا نوشته‌های‌شان را نقل کردم صرفن «تفاوت سلیقه و دیدگاه» باشد!

نیاز به تذکر نیست؛ مطمئن‌ام که خودتان می‌دانید جان کلام من راجع به کتاب «جمعه بیست و هشتم...» و نقدهای نوشته شده بر آن نیست. این را به‌عنوان نمونه انتخاب کردم تا بگویم چه اتفاقاتی دارد در عرصه‌ی ادبیات ما می‌افتد و زمینه‌ساز عقب‌افتاده‌گی ادبی ما می‌شود. من نه با دوستانی که نام‌شان آمد دشمنی دارم و نه با غزال زرگر امینی، و یوسف علی‌خانی هم از دوستان قدیمی‌ام است. اما دوستی جای خود، نقد جای خود! بی‌تعارف از هم‌دیگر انتقاد کنیم و از نویسنده‌ها و مترجمان و ناشران و همه‌کس و همه‌ی آن چیز که سر جای خودش نیست! بی‌شک، این بیش‌تر به نفع‌مان است.

مرتبط:
پاسخ «غزال زرگر امینی» به این یادداشت

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: