« گفت‌وگو با میترا الیاتی به بهانه‌ی چاپ «کافه‌ی پری دریایی» | Main | به‌ترین توصیه برای جوان‌های دوست‌دار ادبیات »

اشتباهات غیرقابل چشم‌پوشی در «راه‌نمای نگارش و ویرایش»

یکی از مسائل مهمی که من از مدت‌ها قبل به آن توجه داشته‌ام و این اواخر بیش‌تر از پیش به آن اهمیت می‌دهم این است که تا جایی که ممکن است از اشتباهات نگارشی و ویرایشی پرهیز کنم. لازمه‌ی این امر آگاهی از اصول و مبانی درست‌نویسی‌ست. به هم‌این دلیل، تا جایی که می‌توانم کتاب‌هایی را که در این زمینه نوشته شده‌اند می‌خرم و می‌خوانم.

چند روز پیش کتابی دیدم به نام «راه‌نمای نگارش و ویرایش» که نام «دکتر محمدجعفر یاحقی» و «دکتر محمدمهدی ناصح» را به‌عنوان نگارنده‌گان بر تارک داشت. خوب، لابد می‌دانید که دکتر یاحقی از بزرگ‌ترین استادان زنده‌ی ادبیات فارسی آکادمیک است و دکتر ناصح هم از استادان معروف دانش‌کده‌ی ادبیات دانش‌گاه فردوسی مشهد.

باری، کتاب را خریدم و هم‌آن شب دست گرفتم. مقدمه را که خواندم دیدم‌ ای دل غافل! نشانه‌گذاری در آن درست رعایت نشده است. تردید نکردم و مستقیمن رفتم سراغ صفحاتی از کتاب که درباره‌ی قواعد نقطه‌گذاری اعم از نقطه، ویرگول و نقطه‌ویرگول بحث می‌کرد. برای‌ام بسیار غم‌انگیز بود وقتی دیدم کتابی که درباره‌ی نگارش و ویرایش نوشته شده مباحث ویرگول و نقطه‌ویرگول را اشتباه توضیح داده است. این کتاب به چاپ بیست و پنجم رسیده و حساب کنید چند نفر تاکنون با خواندن آن به اشتباه افتاده‌اند و نه تنها قواعد درست‌نویسی را نیاموخته‌اند که سر از ترکستان درآورده‌اند!

در زیر به اشتباهات این کتاب در این دو مبحث اشاره می‌کنم و توصیه می‌کنم اگر سراغ مطالعه‌ی آن رفتید، حواس‌تان باشد که اشتباهات دیگری نظیر این‌ها را مدنظر داشته باشید. چه تضمینی وجود دارد که وقتی نویسندگان کتاب در دو مورد بسیار مهم، و البته واضح، به خطا رفته‌اند، در موارد دیگر اشتباه نکرده باشند؟

در صفحه‌ی ۸۱ کتاب و در شرح مواردی که در آن‌ها از نشانه‌ی ویرگول (،) استفاده می‌کنیم چند مثال آمده است. یکی از آن‌ها این است:

- غروب ده در کویر، با شکوه و عظمتی به یادماندنی فرا می‌رسد.

در کتاب آمده که در این جمله باید بعد از کلمه‌ی «کویر» از ویرگول استفاده شود. در حالی که در این جمله عبارت «غروب ده در کویر» نهاد و عبارت « با شکوه و عظمتی به یادماندنی فرا می‌رسد» گزاره است، و یکی از ابتدایی‌ترین اصول نشانه‌گذاری این است که بین نهاد و گزاره (یا مبتدا و خبر) نباید ویرگول گذاشت.

در همان صفحه اشاره شده است که «بین دو کلمه که احتمال می‌رود خواننده به اشتباه آن‌‌ها را با کسره‌ی اضافه بخواند» باید ویرگول گذاشت. متاسفانه، این نکته نیز از اساس غلط است! جملاتی که نویسنده‌گان کتاب به آن‌ها اشاره دارند به «نحوهای دوخوانشی» معروف‌اند. راه حل گریز از آن‌ها هم این است که نویسنده با دقت بیش‌تری اجزای جمله را کنار هم قرار دهد، به گونه‌ای که خواننده بتواند آن‌ها را درست بخواند وبه‌اشتباه از «کسره‌ی اضافه» استفاده نکند.

در صفحه‌ی بعدی و زیر عنوان «نقطه‌ویرگول» (؛) آمده است که یکی از موارد استفاده‌ی این نشانه «برای جداکردن عبارت‌های مختلف یک جمله‌ی طولانی که به ظاهر مستقل و لکن در معنی با یک‌دیگر مربوط باشند» است. مثال‌هایی که نویسنده‌گان آورده‌اند این‌هاست:

- مشک آن است که خود ببوید؛ نه آن‌که عطار بگوید.
ـ دوست واقعی آن است که یار شاطر باشد؛ نه بار خاطر.

و کمی پایین‌تر چند مثال دیگر برای کاربرد نقطه‌ویرگول:

- و نامه‌ای بدو نوشت؛ نامه‌ای پردرد با بسیار وعده و وعید.
- فلانی آدم شلوغی است؛ یعنی نظم و ترتیب از برنامه‌ی زنده‌گی او رخت بربسته است.

شاید برای‌تان بسیار عجیب باشد که بدانید نویسنده‌گان کتاب «راه‌نمای نگارش و ویرایش» در هر چهار مثال بالا اشتباه کرده‌اند! آن هم اشتباهاتی غیرقابل چشم‌پوشی!

نکته‌ی اساسی در استفاده از نقطه‌ویرگول این است که هر دو طرف آن باید جمله‌ی کامل باشند. به این مثال نگاه کنید:

ـ حسین نتوانست در درس ریاضیات نمره‌ی خوبی کسب کند؛ سئوالات امتحان بسیار دشوار بود.

در نمونه‌‌ی بالا هر دو بخش، هم بخش اول و هم بخش دو، جمله‌ی کامل هستند و بنابراین، استفاده از نقطه‌ویرگول در آن کاملن درست است. حالا به جمله‌هایی که از کتاب «راه‌نمای نگارش و ویرایش» نقل شد دقت کنید. «نه آن‌که عطار بگوید»، «نه بار خاطر»، «نامه‌ای پردرد با بسیار وعده و وعید» و «یعنی نظم و ترتیب از برنامه‌ی زنده‌گی او رخت بربسته است» همه‌گی عبارت هستند، نه جمله! پس در همه‌ی این موارد باید برای جدا کردن دو بخش از «ویرگول» استفاده کرد و استفاده از «نقطه‌ویرگول» در آن‌ها غلط فاحش نگارشی‌ست.

دقت کنید که من داعیه‌ی درست‌نویسی تمام و کمال ندارم و فقط تلاش دارم که نوشته‌های‌ام خالی از اشکال باشد. مواردی که ذکر شد همه‌گی از اصول اولیه‌ی نگارشی و ویرایشی هستند و اشاره‌ی من به آن‌ها از این جهت بود. واقعن زشت است که کتابی که خود درباره‌ی نگارش و ویرایش است حتا در اصول اولیه‌ی درست‌نویسی بر خطا باشد و مخاطبان، غالبن، دانش‌جو و جوان‌اش را هم به خطا بیاندازد.